Insight

წარმოიდგინეთ, რომ სუპერმარკეტში თქვენი საყვარელი იოგურტის, შოკოლადის ან ძეხვის შეფუთვას კითხულობთ და შემადგენლობაში უცნაურ აღნიშვნებს აწყდებით: E300, E250, E102 ან E621. რას ნიშნავს ეს კოდები? რატომ ემატება საკვებს ასეთი ნივთიერებები და უნდა გვაშფოთებდეს თუ არა მათი არსებობა?

საკვებდანამატების შესახებ ინფორმაცია ხშირად ურთიერთგამომრიცხავია. ინტერნეტში შეიძლება წააწყდეთ მოსაზრებას, რომ ყველა E-კოდი ჯანმრთელობისთვის საზიანოა, ან პირიქით, რომ კანონით დაშვებული ნებისმიერი დანამატი სრულიად უვნებელია. თუმცა, სამეცნიერო მტკიცებულებები გაცილებით უფრო საინტერესო და მრავალმხრივ სურათს გვიჩვენებს: საკვებდანამატების უსაფრთხოება კონკრეტულ ნივთიერებაზე, მის რაოდენობასა და გამოყენების პირობებზეა დამოკიდებული.

საკვებდანამატების დანიშნულება და მათი იდენტიფიცირება

E კოდი საკვებდანამატის საიდენტიფიკაციო აღნიშვნაა, რომელიც ევროპულ სისტემაში გამოიყენება. ასო E ევროპულ სისტემასთან არის დაკავშირებული, ხოლო მის შემდეგ მითითებული რიცხვი კონკრეტულ ნივთიერებას შეესაბამება. საკვებდანამატები პროდუქტს სხვადასხვა მიზნით ემატება. ზოგი მათგანი აფერხებს მიკროორგანიზმების ზრდას და ხელს უწყობს შენახვის ვადის გახანგრძლივებას, ზოგი იცავს საკვებს დაჟანგვისგან, ზოგი კი აუმჯობესებს ფერს, ტექსტურასა და სტაბილურობას.

მაგალითად, E300 არის ასკორბინის მჟავა, რომელიც C ვიტამინის სახელითაც არის ცნობილი და საკვებში ანტიოქსიდანტად გამოიყენება. E100 აღნიშნავს კურკუმინს, ყვითელ პიგმენტს, რომელიც კურკუმასგან მიიღება და პროდუქტისთვის ფერის მისაცემად გამოიყენება. E322 აღნიშნავს ლეციტინებს, რომლებიც ემულგატორის ფუნქციას ასრულებს და ხელს უწყობს ისეთი ინგრედიენტების შერევას, როგორიცაა წყალი და ცხიმი.

ეს მაგალითები გვიჩვენებს, რომ E კოდი ავტომატურად არ ნიშნავს ხელოვნურ ან მავნე ნივთიერებას. საკვებდანამატები შეიძლება ბუნებრივი წარმოშობის იყოს, ბუნებრივი ნივთიერებებისგან მიიღებოდეს ან სინთეზურად წარმოიქმნებოდეს. მათი უსაფრთხოება წარმოშობით კი არა, კონკრეტული ნივთიერების თვისებებით, მიღებული რაოდენობითა და გამოყენების პირობებით განისაზღვრება.

როგორ ფასდება საკვებდანამატების უსაფრთხოება

საკვებდანამატების უსაფრთხოების შეფასება სამეცნიერო კვლევებს ეფუძნება. ამ პროცესში სწავლობენ ნივთიერების ტოქსიკურობას, ორგანიზმში მის ქცევას, შესაძლო არასასურველ ეფექტებსა და იმ რაოდენობას, რომელსაც ადამიანი სხვადასხვა საკვებიდან იღებს.

ევროკავშირში ამ მიმართულებით მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სურსათის უვნებლობის ევროპული ორგანო, EFSA, ხოლო საერთაშორისო დონეზე საკვებდანამატებს აფასებს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციისა და გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის ერთობლივი ექსპერტული კომიტეტი, JECFA.

უსაფრთხოების შეფასების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია დასაშვები დღიური მიღება, რომელიც ADI აბრევიატურით აღინიშნება. იგი განსაზღვრავს ნივთიერების იმ რაოდენობას სხეულის მასის თითოეულ კილოგრამზე, რომლის ყოველდღიური მიღებაც მთელი სიცოცხლის განმავლობაში არსებული სამეცნიერო მონაცემების მიხედვით ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვან რისკს არ უნდა ქმნიდეს.

მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, რომ დასაშვები დღიური მიღების მაჩვენებელი არ ნიშნავს, თითქოს მისი გადაჭარბება აუცილებლად ინტოქსიკაციას გამოიწვევს. ამავე დროს, იგი არ წარმოადგენს რეკომენდაციას, რომ მომხმარებელმა ყოველდღიურად ამ რაოდენობის მიღება მიზნად დაისახოს. ეს არის უსაფრთხოების შეფასების ინსტრუმენტი, რომელიც შესაძლო რისკების კონტროლს ემსახურება.

ზოგიერთი საკვებდანამატი განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს

მიუხედავად იმისა, რომ სათანადო პირობებში გამოყენებული ბევრი საკვებდანამატი უსაფრთხოდ მიიჩნევა, ყველა ნივთიერებას ერთნაირი თვისებები არ აქვს. ზოგი მათგანის გამოყენება განსაზღვრულ პირობებსა და შეზღუდვებს ექვემდებარება, ხოლო ახალი სამეცნიერო მონაცემების გამოჩენის შემთხვევაში მათი უსაფრთხოება ხელახლა ფასდება.

ამის ერთ ერთი მაგალითია E250, ნატრიუმის ნიტრიტი, რომელიც გარკვეული ხორცპროდუქტების წარმოებაში გამოიყენება. იგი ხელს უწყობს საშიში მიკროორგანიზმების, მათ შორის ბოტულიზმის გამომწვევი ბაქტერიის, ზრდის კონტროლს და პროდუქტის დამახასიათებელი თვისებების შენარჩუნებას. თუმცა, გარკვეულ პირობებში ნიტრიტები შეიძლება მონაწილეობდეს ნიტროზამინების წარმოქმნაში, რომელთა ნაწილი კანცეროგენულია. ამიტომ მნიშვნელოვანია დადგენილი გამოყენების პირობების დაცვა და დამუშავებული ხორცპროდუქტების ჭარბი მოხმარების შეზღუდვა.

კიდევ ერთი მაგალითია E102 - ტარტრაზინი, სინთეზური ყვითელი საღებავი. ევროკავშირში ტარტრაზინისა და ზოგიერთი სხვა საღებავის შემცველ საკვებს სპეციალური გაფრთხილება უნდა ახლდეს იმის შესახებ, რომ მათ შეიძლება უარყოფითი გავლენა მოახდინონ ბავშვების აქტივობასა და ყურადღებაზე. ეს მოთხოვნა ეხება კონკრეტულ საღებავებს და არ ნიშნავს, რომ ყველა საკვები საღებავი ერთნაირ ეფექტს იწვევს.

განსაკუთრებით საყურადღებოა E171 - ტიტანის დიოქსიდიც. EFSA-მ 2021 წელს დაასკვნა, რომ არსებული მონაცემების საფუძველზე ამ დანამატის უსაფრთხოდ აღარ მიჩნევა, ძირითადად გენოტოქსიკურობასთან დაკავშირებული საფრთხის გამო. შედეგად, ევროკავშირში E171-ის საკვებდანამატად გამოყენების ნებართვა 2022 წელს გაუქმდა. ეს მაგალითი გვიჩვენებს, რომ საკვებდანამატების შეფასება მუდმივი პროცესია და ახალი მტკიცებულებების გაჩენისას რეგულაციებიც შეიძლება შეიცვალოს.

ინფორმირებული არჩევანი მომხმარებლისთვის

სუპერმარკეტში პროდუქტის არჩევისას E კოდების დანახვის გამო შეშფოთება საჭირო არ არის. უმჯობესია, მომხმარებელმა ყურადღება მიაქციოს პროდუქტის მთლიან შემადგენლობას, შაქრის, მარილისა და ნაჯერი ცხიმების შემცველობას, კვებით ღირებულებას, შენახვის პირობებსა და მოხმარების სიხშირეს.

კონკრეტული დანამატის შესახებ ინფორმაციის გადამოწმება შესაძლებელია EFSA ს, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციისა და ევროკავშირის ოფიციალურ წყაროებში. სოციალურ ქსელებში გავრცელებული ინფორმაცია ყოველთვის სანდო არ არის, ამიტომ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები მეცნიერულ მტკიცებულებებს უნდა ეყრდნობოდეს.

საკვების უვნებლობა მხოლოდ საკვებდანამატებზე არ არის დამოკიდებული. არანაკლებ მნიშვნელოვანია ნედლეულის ხარისხი, წარმოების ჰიგიენა, მიკრობიოლოგიური საფრთხეების კონტროლი, შენახვის სათანადო პირობები და პროდუქტის უსაფრთხოდ მომზადება.

E კოდები საკვებდანამატების იდენტიფიცირების საშუალებაა და არა პროდუქტის საფრთხის აღმნიშვნელი ნიშანი. მათი არსებობა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ პროდუქტი ჯანმრთელობისთვის საზიანოა, თუმცა არც ყველა დანამატის უპირობოდ უსაფრთხოდ მიჩნევაა სწორი. თითოეული ნივთიერების შეფასებისას მნიშვნელოვანია მისი თვისებები, გამოყენების პირობები და მიღებული რაოდენობა.

მომხმარებლისთვის საუკეთესო მიდგომაა ეტიკეტის ყურადღებით წაკითხვა, ინფორმაციის სანდო წყაროებით გადამოწმებაა. საკვების უსაფრთხო არჩევანი არა შიშზე, არამედ ცოდნასა და სამეცნიერო მტკიცებულებებზე უნდა იყოს დაფუძნებული.
 

გამოყენებული სამეცნიერო წყაროები:

• European Food Safety Authority. Food additives. https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/food-additives
• World Health Organization. Food additives. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/food-additives
• FAO და WHO. Joint Expert Committee on Food Additives. https://www.who.int/groups/joint-fao-who-expert-committee-on-food-additives-(jecfa)
• European Commission. Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2008/1333/oj
• EFSA. Safety assessment of titanium dioxide (E171) as a food additive. EFSA Journal, 2021, 19(5):6585. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2021.6585