Insight

სუნელ-სანელებლები ყოველდღიური კვების მნიშვნელოვანი ნაწილია. ისინი კერძებს არომატს, გემოსა და ფერს ანიჭებს, თუმცა პროდუქტის მიმზიდველი გარეგნობა ყოველთვის მისი ხარისხისა და უვნებლობის გარანტია არ არის. სუნელების ფალსიფიკაცია სურსათის უვნებლობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევაა, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც პროდუქტის ფერის გასაძლიერებლად გამოიყენება დაუშვებელი სინთეზური საღებავები.

ფალსიფიკაციის მიზანი ხშირად ეკონომიკური სარგებლის მიღებაა. მწარმოებელმა ან მომწოდებელმა შესაძლოა ძვირადღირებული ნედლეული იაფი ინგრედიენტებით ჩაანაცვლოს, პროდუქტის შემადგენლობა დამალოს ან ხელოვნურად გააძლიეროს მისი ფერი, რათა სუნელი მომხმარებლისთვის უფრო ხარისხიანად გამოიყურებოდეს. ამგვარი დარღვევები განსაკუთრებით რთულად აღმოსაჩენია დაფქულ სანელებლებსა და მრავალკომპონენტიან ნარევებში, რადგან მათი შემადგენლობის ვიზუალურად შეფასება თითქმის შეუძლებელია.

ფალსიფიკაციის რისკი ხშირად განიხილება წითელი წიწაკის, პაპრიკის, კურკუმას, ზაფრანისა და სხვადასხვა სანელებლის ნარევის შემთხვევაში. თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ასეთი პროდუქტი ფალსიფიცირებულია ან რომ აღნიშნული სანელებლები საქართველოში დარღვევების ერთნაირი სიხშირით ხასიათდება. სურსათის უვნებლობის რისკზე დაფუძნებული სახელმწიფო კონტროლის განხორციელებისას, 2026 წელს გათვალისწინებულია სხვადასხვა დასახელების პროდუქტის 177 ნიმუშის ლაბორატორიული შემოწმება სუდანის ჯგუფის აკრძალული საღებავების გამოვლენის მიზნით.

სუდანის ჯგუფის საღებავები და მათი გავლენა ჯანმრთელობაზე

განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს Sudan I, Sudan II, Sudan III, Sudan IV და Sudan Red G-ის მსგავსი სინთეზური საღებავები. ისინი სურსათში ბუნებრივად არ გვხვდება და სუნელების შესაფერად მათი გამოყენება დაუშვებელია. ამ ნივთიერებების დამატების ერთ-ერთი შესაძლო მიზანია წითელი წიწაკისა და სხვა სანელებლების ფერის ხელოვნურად გაძლიერება.

ჯანმრთელობისთვის მათი პოტენციური საფრთხე დაკავშირებულია კონკრეტული საღებავის ქიმიურ თვისებებთან და ორგანიზმზე მის შესაძლო ზემოქმედებასთან. ზოგიერთი ნივთიერება ექსპერიმენტულ კვლევებში გენოტოქსიკურ პოტენციალს ავლენს. გენოტოქსიკურობა ნიშნავს გენეტიკური მასალის, მათ შორის დნმ-ის, დაზიანების შესაძლებლობას. თუ ასეთი დაზიანება სათანადოდ არ გამოსწორდა, შესაძლოა მუტაციები განვითარდეს, რომელთა ნაწილი კიბოს წარმოქმნის პროცესში მონაწილეობს.

მაგალითად, კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტომ (IARC) Sudan I შეაფასა, როგორც ადამიანისთვის შესაძლოა კანცეროგენული ნივთიერება - ჯგუფი 2B. ეს კლასიფიკაცია მიუთითებს შესაძლო საფრთხეზე, თუმცა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ საღებავის შემცველი პროდუქტის ერთხელ მიღება აუცილებლად იწვევს კიბოს. რისკის შესაფასებლად საჭიროა ნივთიერების კონცენტრაციის, მიღებული დოზისა და ზემოქმედების ხანგრძლივობის გათვალისწინება.

მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ საფრთხე და რისკი. საფრთხე ნივთიერების პოტენციურად მავნე თვისებას აღნიშნავს, ხოლო რისკი დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად და რა პირობებში ექვემდებარება ადამიანი ამ ნივთიერების ზემოქმედებას. მიუხედავად ამისა, სუდანის საღებავების სურსათში გამოყენება დაუშვებელია და მათი აღმოჩენა სახელმწიფო კონტროლის ფარგლებში შესაბამის რეაგირებას მოითხოვს.

რას აჩვენებს საქართველოს ბაზარზე ჩატარებული კვლევები?

პრობლემის აქტუალობას ადასტურებს საქართველოს სურსათის ეროვნული სააგენტოს მიერ 2026 წელს გავრცელებული ინფორმაცია. სააგენტოს მონაცემებით, სუდანის ჯგუფის საღებავების გამოსავლენად მიმდინარე წლის განმავლობაში აღებული იყო სუნელ-სანელებლების 94 ნიმუში, რომელთაგან აკრძალული საღებავები ხუთში გამოვლინდა. გამოვლენის წილი გამოკვლეულ ნიმუშებში: დაახლოებით 5.3%. სექტემბერში ქვეყნის მასშტაბით სხვადასხვა სარეალიზაციო ობიექტიდან აღებული 44 ნიმუშის შესახებ სააგენტოს განცხადებაში დარღვევიანი პროდუქტების ჩამონათვალში დასახელებული იყო წითელი წიწაკა, ორი სხვადასხვა პარტიის სვანური მარილი და ფარშის საკაზმი. ლაბორატორიულად გამოვლინდა Sudan I, Sudan IV და Sudan Red G. სააგენტოს ინფორმაციით სახელმწიფო კონტროლის ფარგლებში, ბიზნესოპერატორებს შესაბამისი პროდუქციის რეალიზაცია აეკრძალათ და დაიწყო ბაზრიდან მისი ამოღებისა და გამოთხოვის პროცესი.

ვინ უნდა იყოს განსაკუთრებით ფრთხილად?

სუდანის ჯგუფის საღებავების შემცველი პროდუქტის გამოყენება არც ერთი მომხმარებლისთვის არ არის რეკომენდებული. განსაკუთრებული ყურადღება საჭიროა ბავშვების, ორსული ქალებისა და იმ ადამიანების შემთხვევაში, რომლებიც სუნელებს რეგულარულად მოიხმარენ.

ბავშვებისთვის ერთი და იმავე რაოდენობის ნივთიერების მიღება სხეულის მასასთან შედარებით შესაძლოა უფრო მაღალ დოზას ნიშნავდეს. ორსულობისა და ჩვილობის პერიოდში კი პოტენციურად მავნე ქიმიური ნივთიერებების არასაჭირო ზემოქმედების შემცირება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ამასთან, არ არსებობს საკმარისი მონაცემები იმის დასამტკიცებლად, რომ სუდანის საღებავები ყველა ამ ჯგუფში კონკრეტულ დაავადებას აუცილებლად იწვევს ან რომ მათი ზემოქმედება ყველა შემთხვევაში ერთნაირია.

ასევე მნიშვნელოვანია, რომ სუნელების ხშირი მოხმარება ავტომატურად არ ნიშნავს ჯანმრთელობის დაზიანებას. საყურადღებოა კონკრეტულად დაბინძურებული პროდუქტის განმეორებითი მიღება, რომლის დროსაც ორგანიზმის ექსპოზიცია შესაძლოა გაიზარდოს.

როგორ დავიცვათ თავი ფალსიფიცირებული სუნელებისგან?

აღსანიშნავია, რომ პასპის-ის სისტემის არსებობა სუნელების ფალსიფიკაციის რისკის შემცირებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. იგი მოიცავს ნედლეულის სანდო მომწოდებლების შერჩევას, მიღებული სუნელების კონტროლს, მიკვლევადობის უზრუნველყოფას და შესაძლო ქიმიური საფრთხეების შეფასებას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რისკის შეფასების საფუძველზე ლაბორატორიული კვლევების დაგეგმვა, რათა დროულად გამოვლინდეს ისეთი აკრძალული საღებავები, როგორიცაა სუდანის საღებავები. თუმცა, ჰასპის-ის სისტემა თავისთავად ფალსიფიკაციის სრულად გამორიცხვის გარანტია არ არის და ეფექტიანად უნდა მუშაობდეს მომწოდებლების კონტროლთან და შესაბამის ლაბორატორიულ შემოწმებებთან ერთად.

მომხმარებელმა კი უპირატესობა უნდა მიანიჭოს სათანადოდ შეფუთულ და ეტიკეტირებულ პროდუქციას, რომელზეც მითითებულია მწარმოებელი, შემადგენლობა, პარტიის ნომერი და ვარგისიანობის ვადა. სასურველია პროდუქტის შეძენა სანდო სავაჭრო ობიექტებში და ოფიციალური გაფრთხილებების პერიოდულად გადამოწმება. უჩვეულოდ მკვეთრი ფერი შეიძლება ეჭვის საფუძველი გახდეს, თუმცა მხოლოდ ფერით აკრძალული საღებავის გამოვლენა შეუძლებელია. არც სუნის შეფასება, გარეცხვა ან გაცხელება წარმოადგენს სუდანის საღებავების აღმოჩენის ან მოცილების სანდო მეთოდს. მათი გამოვლენისთვის საჭიროა შესაბამისი ლაბორატორიული კვლევა. საქართველოს ბაზარზე კონტროლის ძირითად ფუნქციას სურსათის ეროვნული სააგენტო ასრულებს. რისკზე დაფუძნებული ინსპექტირება, ლაბორატორიული გამოკვლევა, პროდუქტის მიკვლევადობა და დარღვევის შემთხვევაში მისი რეალიზაციის აკრძალვა აუცილებელია იმისთვის, რომ სახიფათო პროდუქცია მომხმარებლამდე არ მივიდეს.

 

გამოყენებული წყაროები:

1. Moore, J. C., Spink, J., & Lipp, M. (2012). Development and Application of a Database of Food Ingredient Fraud and Economically Motivated Adulteration from 1980 to 2010. Journal of Food Science, 77(4), R118–R126. DOI: 10.1111/j.1750-3841.2012.02657.x.
2. კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტო (IARC) — IARC Monographs on the Identification of Carcinogenic Hazards to Humans. კონკრეტული საღებავის კლასიფიკაცია უნდა გადამოწმდეს შესაბამის მონოგრაფიაში; ყველა სუდანის საღებავისთვის ერთიანი კლასიფიკაციის მიწერა არასწორია.
3. ევროპის სურსათის უვნებლობის ორგანო (EFSA) — სამეცნიერო შეფასებები სურსათში აკრძალული საღებავებისა და მათი გენოტოქსიკური პოტენციალის შესახებ.
4. საქართველოს სურსათის ეროვნული სააგენტო — 2026 წლის ოფიციალური ინფორმაცია სუნელ-სანელებლებში სუდანის ჯგუფის საღებავების გამოვლენის შესახებ.