Insight

თანამედროვე მომხმარებლის ყოველდღიურ ცხოვრებაში სულ უფრო დიდ ადგილს იკავებს მზა და სწრაფად მოსამზადებელი საკვები. შეფუთული წასახემსებლები, ტკბილი გაზიანი სასმელები, საუზმის ფანტელები, ნახევარფაბრიკატები, ძეხვეული და სხვადასხვა მზა კერძი ხშირად ჩვენი კვების რაციონის ჩვეულებრივი ნაწილია. მათი პოპულარობა მარტივად აიხსნება: ხელმისაწვდომია, დიდხანს ინახება, მარტივად მზადდება და ხშირად სასიამოვნო გემოვნური თვისებებით გამოირჩევა.

თუმცა, ბოლო წლებში მეცნიერების ყურადღების ცენტრში მოექცა პროდუქტების განსაკუთრებული ჯგუფი, რომელსაც ულტრა-გადამუშავებულ საკვებს (Ultra-Processed Foods - UPF) უწოდებენ. კვლევები სულ უფრო ხშირად ადასტურებს, რომ ასეთი პროდუქტების დიდი რაოდენობით და რეგულარული მოხმარება შესაძლოა ჯანმრთელობისთვის არასასურველ შედეგებთან იყოს დაკავშირებული.

 რას ნიშნავს ულტრა-გადამუშავებული საკვები?

ულტრაგადამუშავებული საკვების ცნება უკავშირდება NOVA-ს კლასიფიკაციას, რომელიც საკვებს მისი გადამუშავების ხარისხისა და წარმოების პროცესის მიხედვით ოთხ ჯგუფად ყოფს. ეს კლასიფიკაცია ბრაზილიელმა მკვლევრებმა შეიმუშავეს და დღეს ფართოდ გამოიყენება სურსათის მეცნიერებაში. NOVA-ს მიხედვით, ულტრა-გადამუშავებული საკვები წარმოადგენს ინდუსტრიულად წარმოებულ პროდუქტებს, რომელთა შემადგენლობაშიც ხშირად გვხვდება საკვებისგან მიღებული სხვადასხვა ფრაქცია, მოდიფიცირებული ინგრედიენტები და ისეთი დანამატები, რომელთა მიზანია პროდუქტის გემოს, არომატის, ფერის, ტექსტურისა და შენახვის ვადის გაუმჯობესება. ასეთ ინგრედიენტებს შორის შეიძლება იყოს ემულგატორები, სტაბილიზატორები, დამატკბობლები, საღებავები, არომატიზატორები და კონსერვანტები. მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, რომ მხოლოდ დანამატის არსებობა პროდუქტს ავტომატურად ულტრა-გადამუშავებულად არ აქცევს. მაგალითად, ჩვეულებრივი იოგურტი, პასტერიზებული რძე ან ყველი შეიძლება გადამუშავებული იყოს, თუმცა სულაც არ მიეკუთვნებოდეს ულტრა-გადამუშავებულ საკვებს. გადამწყვეტია პროდუქტის საერთო შემადგენლობა, წარმოების ტექნოლოგია და გადამუშავების ხასიათი. 

რომელი პროდუქტები მიეკუთვნება ამ ჯგუფს?

ულტრაგადამუშავებული საკვების ამოცნობა ყოველდღიურ ცხოვრებაში არც ისე რთულია, თუ ვიცით, რას უნდა მივაქციოთ ყურადღება.

ამ ჯგუფში ხშირად შედის:

• ტკბილი გაზიანი და ენერგეტიკული სასმელები;

• შეფუთული ჩიფსები, კრეკერები და სხვადასხვა წასახემსებელი;

• ტკბილი საუზმის ფანტელები და არომატიზებული ბურღულეულის პროდუქტები;

• სწრაფად მოსამზადებელი ლაფშა და სუპები;

• ზოგიერთი სახეობის ძეხვი, სოსისი და ხორცის ინდუსტრიულად დამზადებული ნახევარფაბრიკატი;

• ქარხნული საკონდიტრო ნაწარმი, შეფუთული ნამცხვრები და ორცხობილები;

• მზა კერძები, რომლებიც საჭიროებს მხოლოდ გაცხელებას ან მცირე მომზადებას.

გასათვალისწინებელია, რომ ყველა შეფუთული ან ქარხნულად წარმოებული პროდუქტი ულტრა-გადამუშავებული არ არის. მაგალითად, გაყინული ბოსტნეული, პასტერიზებული რძე და ჩვეულებრივი დაკონსერვებული პარკოსნები ავტომატურად ამ კატეგორიაში არ ხვდება.

რატომ იწვევს ულტრა-გადამუშავებული საკვები მეცნიერების ინტერესს?

მკვლევრების განსაკუთრებული ინტერესი განპირობებულია იმით, რომ ულტრაგადამუშავებული პროდუქტების მაღალი მოხმარება სხვადასხვა ქრონიკულ დაავადებასთან არის დაკავშირებული.

2024 წელს სამეცნიერო ჟურნალ BMJ-ში გამოქვეყნდა მასშტაბური მიმოხილვა, რომელმაც გააანალიზა ულტრა-გადამუშავებული საკვების მოხმარებასა და ჯანმრთელობის სხვადასხვა მაჩვენებელს შორის კავშირის შემსწავლელი მეტაანალიზები. კვლევამ გამოავლინა კავშირი ასეთი პროდუქტების მაღალ მოხმარებასა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, ტიპი 2 დიაბეტის, სიმსუქნისა და სხვა არასასურველი ჯანმრთელობის შედეგების მომატებულ რისკს შორის.

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ამ ტიპის კვლევები ძირითადად დაკვირვებითია და თავისთავად არ ადასტურებს, რომ დაავადების უშუალო მიზეზი კონკრეტული პროდუქტი ან მასში არსებული დანამატია. თუმცა, გამოვლენილი კავშირები მიუთითებს პრობლემის სერიოზულობაზე და დამატებითი კვლევების აუცილებლობაზე.

განსაკუთრებით საინტერესოა 2019 წელს ჟურნალ Cell Metabolism-ში გამოქვეყნებული კლინიკური კვლევა. მასში მონაწილე 20 ზრდასრულ ადამიანს ორი კვირის განმავლობაში სთავაზობდნენ ულტრაგადამუშავებულ ან მინიმალურად გადამუშავებულ საკვებს. ორივე შემთხვევაში კვების რაციონი კალორიულობის, შაქრის, ცხიმისა და სხვა ძირითადი მაჩვენებლების მიხედვით შეძლებისდაგვარად დაბალანსებული იყო. მონაწილეებს შეეძლოთ საკვების მიღება სურვილისამებრ.

შედეგად, ულტრაგადამუშავებული საკვების მიღების პერიოდში მონაწილეები დღეში საშუალოდ დაახლოებით 500 კილოკალორიით მეტს მოიხმარდნენ და იმატებდნენ წონაში. მინიმალურად გადამუშავებული საკვების მიღების პერიოდში კი მათი წონა შემცირდა.

მკვლევრების ვარაუდით, ამ შედეგზე შესაძლოა გავლენა მოეხდინა საკვების ტექსტურას, ჭამის სისწრაფეს, ენერგეტიკულ სიმკვრივესა და სხვა ფაქტორებს. ეს კვლევა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან აჩვენებს, რომ საკვების გადამუშავების ხარისხმა შესაძლოა გავლენა იქონიოს არა მხოლოდ მის შემადგენლობაზე, არამედ კვებით ქცევაზეც.

ულტრაგადამუშავებული საკვები თანამედროვე კვების სისტემის მნიშვნელოვანი ნაწილია და მისი სრულად გამორიცხვა ყოველთვის მარტივი ან აუცილებელი არ არის. თუმცა, სამეცნიერო მტკიცებულებები გვაძლევს საფუძველს, რომ ასეთი პროდუქტების ჭარბი და რეგულარული მოხმარების მიმართ მეტი ყურადღება გამოვიჩინოთ.

მომხმარებლისთვის მნიშვნელოვანია იცოდეს არა მხოლოდ რას მიირთმევს, არამედ როგორ არის დამზადებული პროდუქტი და რა ადგილი უჭირავს მას ყოველდღიურ კვებაში. საბოლოოდ, ჯანსაღი კვება არ გულისხმობს მხოლოდ ცალკეული ინგრედიენტების თავიდან აცილებას. ის გულისხმობს მრავალფეროვან, დაბალანსებულ რაციონს, რომელშიც უპირატესობა ნაკლებად გადამუშავებულ და ბუნებრივ საკვებს ენიჭება

 

გამოყენებული მასალები:

1. Monteiro et al. (2019). Ultra-processed foods: what they are and how to identify them. Public Health Nutrition.

სამეცნიერო სტატია – NOVA და ულტრა-გადამუშავებული საკვების განმარტება

2. Hall et al. (2019). Ultra-Processed Diets Cause Excess Calorie Intake and Weight Gain: An Inpatient Randomized Controlled Trial of Ad Libitum Food Intake. Cell Metabolism.

კლინიკური კვლევა – ულტრა-გადამუშავებული საკვები და წონის ცვლილება

3. Srour et al. (2019). Ultra-processed food intake and risk of cardiovascular disease: prospective cohort study (NutriNet-Santé). BMJ.

კვლევა – გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები და UPF

4. Lane et al. (2024). Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ.

5. FAO (2019). Ultra-processed foods, diet quality, and health using the NOVA classification system.

FAO – NOVA კლასიფიკაციისა და ულტრა-გადამუშავებული საკვების მიმოხილვა