Insight

პლასტმასი მხოლოდ გარემოს დაბინძურების პრობლემა აღარ არის. მისი უმცირესი ნაწილაკები გვხვდება სასმელ წყალში, ზღვის პროდუქტებში, მარილში და სხვა საკვებ პროდუქტებში. მეცნიერები აქტიურად იკვლევენ, რა გავლენა შეიძლება ჰქონდეს მიკროპლასტიკებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე და როგორ შევამციროთ მათთან ყოველდღიური შეხება.

რა არის მიკროპლასტიკები და როგორ ხვდება ისინი ჩვენს საკვებში?

პლასტმასის შეფუთვა, ერთჯერადი ბოთლები, საკვების კონტეინერები და სინთეზური ქსოვილები ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილია. დროთა განმავლობაში პლასტმასი მზის ულტრაიისფერი გამოსხივების, სითბოს, მექანიკური ზემოქმედებისა და ცვეთის შედეგად იშლება უფრო მცირე ნაწილაკებად. სწორედ ამ ნაწილაკების ვუწოდებთ მიკროპლასტიკებს. მიკროპლასტიკებს, ჩვეულებრივ, უწოდებენ პლასტმასის ნაწილაკებს, რომელთა ზომა 5 მილიმეტრზე ნაკლებია. კიდევ უფრო მცირე ნაწილაკებს - ნანოპლასტიკებს. მათი დანახვა შეუიარაღებელი თვალით ხშირად შეუძლებელია, ხოლო განსაკუთრებით მცირე ზომის ნაწილაკების აღმოჩენა და ზუსტი გაზომვა სპეციალურ ლაბორატორიულ მეთოდებს მოითხოვს.

მიკროპლასტიკები გარემოდან წყალსა და ნიადაგში ხვდება, შემდეგ კი შესაძლოა სურსათის წარმოებისა და მიწოდების ჯაჭვში მოხვდეს. მათი წყარო შეიძლება იყოს გარემოს დაბინძურება, პლასტმასის შესაფუთი მასალების ცვეთა, წარმოებისა და ტრანსპორტირების პროცესები, ასევე საკვებთან შეხებაში მყოფი გარკვეული მასალები.

მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, რომ მიკროპლასტიკების არსებობა პროდუქტში ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ის ჯანმრთელობისთვის საშიშია. რისკის შესაფასებლად საჭიროა ვიცოდეთ ნაწილაკების რაოდენობა, ზომა, ქიმიური შემადგენლობა, ორგანიზმში მოხვედრის გზა და ის, თუ რა გავლენას ახდენს კონკრეტული დოზა ადამიანის ჯანმრთელობაზე.

რომელ პროდუქტებში გვხვდება მიკროპლასტიკები?

სამეცნიერო კვლევებში მიკროპლასტიკები აღმოჩენილია სხვადასხვა საკვებ პროდუქტსა და სასმელში. თუმცა, კვლევების შედეგების ერთმანეთთან შედარება რთულია, რადგან და ყველა ლაბორატორიას ერთნაირი სიზუსტით არ შეუძლია ყველაზე მცირე ნაწილაკების აღმოჩენა.

სასმელი წყალი მიკროპლასტიკების შესაძლო წყაროებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად შესწავლილი პროდუქტია. ნაწილაკები აღმოჩენილია როგორც ბოთლის, ისე ონკანის წყლის ნიმუშებში. ზოგიერთ კვლევაში ბოთლის წყალში უფრო მაღალი რაოდენობაც დაფიქსირდა, თუმცა შედეგები დამოკიდებულია ბოთლის მასალაზე, წყლის წყაროზე, საცობზე, შენახვის პირობებსა და გამოყენებულ ანალიტიკურ მეთოდზე. ამიტომ არასწორი იქნებოდა იმის მტკიცება, რომ ყველა ბოთლის წყალი ონკანის წყალზე უფრო დაბინძურებულია.

კვლევის საგანია მარილი, თაფლი და სხვა პროდუქტები, მათი დაბინძურება შეიძლება დაკავშირებული იყოს გარემოსთან, წარმოების პროცესთან, დამუშავებასა და შეფუთვასთან. თუმცა სხვადასხვა პროდუქტში აღმოჩენილი ნაწილაკების რაოდენობის შედარება ყოველთვის სანდო არ არის.

მიკროპლასტიკების შესაძლო წყაროდ განიხილება საკვებთან შეხებაში მყოფი პლასტმასის მასალებიც. კონტეინერების, თავსახურებისა და შეფუთვის ცვეთამ შესაძლოა ნაწილაკების გამოყოფას შეუწყოს ხელი. ამასთან, საკვების დაბინძურება შეიძლება წარმოიშვას არა მხოლოდ შეფუთვისგან, არამედ წარმოების გარემოში არსებული მტვრისა და სხვა წყაროებისგანაც.

რა გავლენა შეიძლება ჰქონდეს მიკროპლასტიკებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე?

ეს არის საკითხი, რომელზეც მომხმარებელს ყველაზე მეტი კითხვა უჩნდება. მეცნიერები სწავლობენ, შეუძლია თუ არა მიკროპლასტიკებს საჭმლის მომნელებელ სისტემით ქსოვილებში მოხვედრა, ანთებითი პროცესების გამოწვევა ან ორგანიზმში არსებული ქიმიური ნივთიერებების ზემოქმედების შეცვლა.

ლაბორატორიულ და ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში გარკვეული ტიპის პლასტმასის ნაწილაკებთან დაკავშირებული ცვლილებები გამოვლინდა, მათ შორის ანთებითი რეაქციები და უჯრედული დაზიანების ნიშნები. თუმცა, ექსპერიმენტებში გამოყენებული ნაწილაკების ზომა, ტიპი და დოზა ხშირად განსხვავდება იმ რაოდენობისა და ფორმისგან, რომელსაც ადამიანი ჩვეულებრივი კვების დროს იღებს. ამიტომ ასეთი შედეგების პირდაპირ ადამიანებზე გადატანა სიფრთხილეს მოითხოვს.

ადამიანებში მიკროპლასტიკების შესაძლო გავლენის შესწავლა გაცილებით რთულია. რამდენიმე კვლევაში პლასტმასის ნაწილაკები ან მათთან დაკავშირებული მასალები აღმოჩენილია ადამიანის ბიოლოგიურ ნიმუშებში, მაგრამ მათი აღმოჩენა თავისთავად არ ამტკიცებს, რომ ისინი კონკრეტულ დაავადებას იწვევს. ამის დასადგენად საჭიროა უფრო ფართო, ხანგრძლივი და მეთოდოლოგიურად სანდო კვლევები.

მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ სასმელ წყალში არსებული მიკროპლასტიკების შესახებ 2019 წელს გამოაქვეყნა შეფასება, რომელშიც აღნიშნა, რომ იმ დროისთვის არსებული მონაცემები არ იძლეოდა საკმარის საფუძველს წყალში აღმოჩენილი მიკროპლასტიკების დონეებისგან ადამიანის ჯანმრთელობისთვის მკაფიო საფრთხის დასადგენად. ორგანიზაციამ ასევე გაუსვა ხაზი დამატებითი, უფრო ხარისხიანი კვლევების საჭიროებას. ეს დასკვნა არ ნიშნავს, რომ ნებისმიერი რაოდენობის მიკროპლასტიკი უვნებელია. იგი ასახავს მეცნიერულ მტკიცებულებებში არსებულ გაურკვევლობას.

როგორ შევამციროთ მიკროპლასტიკების სურსათსა და სასმელ წყალში მოხვედრის ალბათობა?

მიკროპლასტიკებთან ყოველდღიური შეხების სრულად თავიდან აცილება ამ ეტაპზე პრაქტიკულად შეუძლებელია. თუმცა, მომხმარებელს შეუძლია რამდენიმე მარტივი ჩვევით შეამციროს ზოგიერთი შესაძლო წყარო.

პირველ რიგში, თუ სასმელი წყლის ხარისხი ამის საშუალებას იძლევა, უპირატესობა შეიძლება მიენიჭოს სანდო წყაროდან მიღებულ ონკანის წყალს. ეს არჩევანი გარემოსთვისაც ხშირად სასარგებლოა, რადგან ერთჯერადი პლასტმასის ბოთლების მოხმარებას ამცირებს. თუმცა, წყლის უსაფრთხოება დამოკიდებულია ადგილობრივ წყალმომარაგებაზე, მილების მდგომარეობასა და წყლის ხარისხის მონიტორინგზე. თუ წყლის უსაფრთხოება საეჭვოა, მიკროპლასტიკების შემცირების მცდელობამ მიკრობიოლოგიური უსაფრთხოების მოთხოვნები არ უნდა ჩაანაცვლოს.

ასევე მნიშვნელოვანია პლასტმასის კონტეინერების ზედმეტი ხეხვისა და უხეში ღრუბლებით დამუშავების თავიდან აცილება, რადგან ცვეთამ შესაძლოა მასალის ნაწილაკების გამოყოფას შეუწყოს ხელი. ასევე არასწორი პრაქტიკაა ერთჯერადი შეფუთვის მრავალჯერ გამოყენება, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ის ამისთვის არ არის შექმნილი.

არანაკლებ მნიშვნელოვანია სურსათის მწარმოებლებისა და სახელმწიფო ორგანოების როლი. დაბინძურების შესამცირებლად საჭიროა წარმოების პროცესების გაუმჯობესება, შეფუთვის უსაფრთხოების შეფასება, გარემოს დაბინძურების შემცირება და სანდო ლაბორატორიული მეთოდების განვითარება. მხოლოდ მომხმარებლის ქცევის შეცვლა პრობლემის სრულად გადასაჭრელად საკმარისი არ არის.

რას უნდა დავაკვირდეთ მომავალში?

მიკროპლასტიკების შესახებ სამეცნიერო ცოდნა სწრაფად ვითარდება. მეცნიერებისთვის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა ნაწილაკების ზუსტი იდენტიფიცირება და რაოდენობის გაზომვაა. საჭიროა სტანდარტიზებული მეთოდები, რათა სხვადასხვა ქვეყანაში ჩატარებული კვლევების შედეგები ერთმანეთს სანდოდ შევადაროთ.

მომავალმა კვლევებმა უნდა გვიპასუხოს, რა რაოდენობით ხვდება მიკროპლასტიკები ადამიანის ორგანიზმში, რა ნაწილი გამოიყოფა ბუნებრივი გზით, რომელი ნაწილაკებია ყველაზე მნიშვნელოვანი ჯანმრთელობისთვის და არსებობს თუ არა კონკრეტული დოზა, რომლის ზემოქმედებაც დაავადებების რისკს ზრდის.

მანამდე მომხმარებლისთვის საუკეთესო არჩევანია გონივრული სიფრთხილე. არ არის საჭირო ყველა პლასტმასის პროდუქტის დაუყოვნებლივ გადაყრა ან სასმელი წყლის მიღებაზე უარის თქმა. უფრო მნიშვნელოვანია უსაფრთხო წყლის არჩევა, საკვებთან შეხებაში მყოფი მასალების სწორად გამოყენება, დაზიანებული ჭურჭლის შეცვლა და სანდო სამეცნიერო ინფორმაციის გათვალისწინება.

მიკროპლასტიკების პრობლემა გვახსენებს, რომ სურსათის უვნებლობა მხოლოდ იმას არ ნიშნავს, რასაც საკვებში ვხედავთ ან ვგრძნობთ. ის მოიცავს მთელ ჯაჭვს, გარემოდან და წარმოებიდან დაწყებული, შეფუთვით, შენახვითა და საბოლოო მოხმარებით დასრულებული. რაც უფრო უკეთ გავიგებთ ამ პროცესებს, მით უფრო გონივრული გადაწყვეტილებების მიღებას შევძლებთ ჩვენი და ჩვენი ოჯახის ჯანმრთელობის დასაცავად.

 

სამეცნიერო წყაროები

• WHO (2019). Microplastics in Drinking-water. იხილეთ წყარო
• Leslie et al. (2022). Discovery and quantification of plastic particle pollution in human blood. Environment International. DOI
• Cox et al. (2019). Human Consumption of Microplastics. Environmental Science & Technology. DOI
• EFSA (2016). Presence of microplastics and nanoplastics in food, with particular focus on seafood. EFSA