Insight

თანამედროვე კვების მრეწველობაში გენეტიკური ტექნოლოგიები სულ უფრო მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს. სურსათის წარმოების ზრდა, კლიმატის ცვლილება, მცენარეთა დაავადებები და მავნებლების წინააღმდეგ ბრძოლა მეცნიერებს ახალი მეთოდების ძიებისკენ უბიძგებს. სწორედ ამ პროცესის ერთ-ერთი შედეგია გენმოდიფიცირებული ორგანიზმების (GMO) შექმნა. თუმცა, მომხმარებლებისთვის კვლავ აქტუალურია კითხვა: რამდენად უსაფრთხოა გენმოდიფიცირებული სურსათი და რა სახის კონტროლი ხორციელდება მის წარმოებასა და ბაზარზე განთავსებაზე?

რა არის გენმოდიფიცირებული ორგანიზმი?

გენმოდიფიცირებული ორგანიზმი (GMO) არის მცენარე, ცხოველი ან მიკროორგანიზმი, რომლის გენეტიკური მასალა თანამედროვე ბიოტექნოლოგიური მეთოდების გამოყენებით მიზანმიმართულად არის შეცვლილი. გენური ინჟინერია მეცნიერებს საშუალებას აძლევს, ორგანიზმის დნმ-ში შეიტანონ კონკრეტული ცვლილებები, რათა მას სასურველი თვისებები მიანიჭონ.

მაგალითად, გენეტიკური მოდიფიკაციის შედეგად შესაძლებელია ისეთი სიმინდის ან სოიას მიღება, რომელიც გარკვეული მავნებლების მიმართ უფრო გამძლეა, ან უკეთ უძლებს გარემო-პირობებეს მაგ. გვალვას. ზოგიერთი გენეტიკური ცვლილება ასევე მიზნად ისახავს პროდუქტის კვებითი ღირებულების გაუმჯობესებას, შენახვის ვადის გაზრდასა და მოსავლიანობის ზრდას. მნიშვნელოვანია განვასხვაოთ ტრადიციული სელექცია და გენური ინჟინერია. ტრადიციული სელექციის დროს სასურველი თვისებების მისაღებად ხდება მცენარეთა შეჯვარება და შერჩევა, ხოლო გენური ინჟინერია გენეტიკურ მასალაზე უფრო მიზანმიმართული ჩარევის შესაძლებლობას იძლევა.

რომელი გენმოდიფიცირებული პროდუქტები გვხვდება სურსათის წარმოებაში?

მსოფლიო ბაზარზე გენმოდიფიცირებული კულტურებიდან მიღებული პროდუქტების ყველაზე გავრცელებული მაგალითებია სოია, სიმინდი, კანოლა და შაქრის ჭარხალი. მათი გამოყენება შესაძლებელია როგორც უშუალოდ სურსათის წარმოებაში, ისე ცხოველთა საკვების, მცენარეული ზეთების, სახამებლისა და სხვა ინგრედიენტების დასამზადებლად. ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მაღაზიაში არსებული ყველა სოიას ან სიმინდის პროდუქტი გენმოდიფიცირებულია. მნიშვნელოვანია ნედლეულის წარმოშობა, წარმოების პროცესი და პროდუქტის შესაბამისი მარკირება.

არის თუ არა GMO სურსათი ჯანმრთელობისთვის საშიში?

გენმოდიფიცირებული სურსათის უსაფრთხოება ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ შესწავლილი საკითხია თანამედროვე კვების მეცნიერებაში. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) განმარტებით, საერთაშორისო ბაზარზე არსებული გენმოდიფიცირებული სურსათი უსაფრთხოების შეფასებას გადის და არ არის დადასტურებული, რომ სათანადო შეფასების შედეგად დაშვებული გენმოდიფიცირებული პროდუქტები ადამიანის ჯანმრთელობისთვის უფრო დიდ რისკს წარმოადგენს, ვიდრე მათი ტრადიციული ანალოგები.

თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა გენმოდიფიცირებული პროდუქტი ავტომატურად უსაფრთხოა. თითოეული ახალი პროდუქტი ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს. კვლევისას ყურადღება ექცევა შესაძლო ტოქსიკურობას, ალერგენულ პოტენციალს, კვებითი შემადგენლობის ცვლილებასა და ორგანიზმში წარმოქმნილ სხვა შესაძლო ეფქტებს. მაგალითად, თუ გენეტიკური ცვლილების შედეგად პროდუქტში ახალი ცილა წარმოიქმნება, აუცილებელია შეფასდეს, ხომ არ გააჩნია მას ალერგიული რეაქციის გამოწვევის პოტენციალი. ასევე მნიშვნელოვანია იმის დადგენა, ხომ არ შეიცვალა პროდუქტის კვებითი ღირებულება ან წარმოიქმნა არასასურველი ნაერთი. 

რატომ არის მნიშვნელოვანი სახელმწიფო კონტროლი?

გენმოდიფიცირებული სურსათის უვნებლობის უზრუნველყოფა მხოლოდ მწარმოებლის პასუხისმგებლობა არ არის. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი ეკისრება სახელმწიფო კონტროლს, რომელიც უნდა უზრუნველყოფდეს ბაზარზე განთავსებული პროდუქციის კანონმდებლობასთან შესაბამისობას.

კონტროლი მოიცავს გენმოდიფიცირებული პროდუქტების იდენტიფიკაციას, შესაბამისი დოკუმენტაციის შემოწმებას, მიკვლევადობასა და კანონმდებლობით გათვალისწინებული მარკირების მოთხოვნების შესრულების ზედამხედველობას. საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენება ლაბორატორიული კვლევის მეთოდებიც, რომელთა საშუალებით შესაძლებელია კონკრეტული გენეტიკური მოდიფიკაციის გამოვლენა. ევროკავშირში გენმოდიფიცირებული სურსათისა და ცხოველის საკვების დაშვება მკაცრ საკანონმდებლო ჩარჩოს ეფუძნება. რისკის მეცნიერულ შეფასებას ახორციელებს ევროპის სურსათის უვნებლობის ორგანო (EFSA), ხოლო ავტორიზაციისა და ბაზარზე განთავსების პროცესი შესაბამისი რეგულაციებით განისაზღვრება. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ეტიკეტირებასა და მიკვლევადობას, რათა მომხმარებელს ჰქონდეს ინფორმაცია პროდუქტის გენმოდიფიცირებული წარმოშობის შესახებ.

რა უნდა გაითვალისწინოს მომხმარებელმა?

მომხმარებელმა უნდა იცოდეს, რომ გენმოდიფიცირებული პროდუქტის არსებობა თავისთავად არ ნიშნავს მის მავნებლობას, ისევე როგორც ბუნებრივი წარმოშობა ავტომატურად არ უზრუნველყოფს პროდუქტის უვნებლობას. სურსათის უსაფრთხოება ფასდება მეცნიერული მტკიცებულებებისა და კონკრეტული პროდუქტის რისკების საფუძველზე. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია სანდო მწარმოებლის შერჩევა, ეტიკეტზე არსებული ინფორმაციის გაცნობა და სახელმწიფო კონტროლის ეფექტიანი განხორციელება.

თანამედროვე ბიოტექნოლოგიები შეიძლება მნიშვნელოვანი შესაძლებლობა იყოს სოფლის მეურნეობისა და სურსათის წარმოებისთვის, თუმცა მათი გამოყენება აუცილებლად უნდა ეფუძნებოდეს მეცნიერულ შეფასებას, გამჭვირვალობასა და მომხმარებლის ინფორმირებულობას. საბოლოო მიზანი ტექნოლოგიური პროგრესის შეჩერება კი არა, ისეთი სისტემის უზრუნველყოფაა, სადაც ინოვაცია და სურსათის უვნებლობა ერთმანეთთან თანხვედრაში იქნება.

 

გამოყენებული სამეცნიერო და ოფიციალური წყაროები

1. World Health Organization (WHO) – Food, genetically modified. გენმოდიფიცირებული სურსათის უვნებლობის შესახებ.
2. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (2016) – Genetically Engineered Crops: Experiences and Prospects. გენეტიკურად ინჟინერირებული კულტურების სამეცნიერო შეფასება.
3. European Food Safety Authority (EFSA) – Genetically Modified Organisms. გენმოდიფიცირებული ორგანიზმების რისკის შეფასება.
4. European Commission – Genetically Modified Organisms. ევროკავშირის საკანონმდებლო მიდგომა, ავტორიზაცია და კონტროლი.